Wat me het meest verbaast aan alles is de verschrikte ondertoon. Alsof het allemaal zo onverwacht is. Je hoeft niet bijzonder veel geleerd te hebben om te snappen dat er flinke aanpassingen in je huishoudboekje nodig zijn als tante Bep ophoudt je goedkoop geld te lenen en je ook niet meer aanmoedigt om dat te doen. De groei van onze 'economie' is door tante Bep bekostigd. We hebben op geleend geld feest gevierd: lekkere kapitaalgroei, flinke stijging van de pensioenen en mooie winsten voor aandeelhouders. Maar geld lenen doet au. Want tante Bep wil haar geld een keer terug. En waar begin je dan? Allereerst bij de banken want die hebben veel geld uitgeleend en als tovenaarsleerlingen van schulden bezittingen gemaakt. Iemand deed het licht aan en toen was dat sprookje uit. Banken failliet laten gaan is vervelend want dan kunnen gewone mensjes naar hun spaarcentjes fluiten en dat vinden ze niet leuk. Banken hebben een hoge waarde uitgedrukt uitgedrukt in de prijs van hun uitstaande aandelen. Als die niets meer waard zijn dan doet dat erg au en gaan nog meer banken failliet en zien pensioenfondsen en andere geldzeeën hele vermogens 'verdampen.' Dus minder geld om aan verplichtingen te voldoen (en dat vinden pensionado's niet leuk en hun leveranciers en fiscus ook niet).
De eerste stap is dus: overname van de schulden door ons allemaal = de overheid. Die overheid krijgt nu veel meer schuld. Geen nood, want de overheid kan natuurlijk wel betalen. De economie draait rustig door, belastinggeld komt binnen en ach, geld geleend aan banken kan misschien met rente weer terugkomen. Het ergste leed is weer geleden.
Tweede stap: tante Bep ziet dat sommige landen helemaal niet goed door de crisis heen zijn gekomen. Niet zo gek natuurlijk, want als geld niet meer gratis is dan gaan de prijzen naar beneden, vooral voor het gewone klootjesvolk bezit bij uitstek: het eigen huis. En dan begint het: huis minder waard, hypotheekschuld blijft. Gedwongen verkopen, prijzen dalen, hypotheekje krijgen wordt moeilijker. Je krijgt van tante Bep niet zomaar meer geld om lekker uit te geven dus minder verkopen van spulletjes. Amerikanen denken erover om toch maar eens wat minder uit te gaan geven, gaan schulden af betalen en daarom is er minder te kopen. Bedrijven denken: schulden afbetalen betekent minder verkopen en zijn de bui voor door alvast te reorganiseren en zetten mensen op straat. Die kunnen niet afbetalen, moeten het huis uit en hebben voorlopig niets om uit te geven. Dus blijft de werkloosheid hoog in de VS. Dat vindt niemand leuk wat de consumptie stokt. Wat doe je dan? Je maakt geld goedkoper. Hoe? Door achter de computer te gaan zitten en op de oranje knop te drukken: de centrale bank koopt leningen uitgegeven door de Amerikaanse staat op. Die bank krijgt heel veel bezit (schuldpapier van de Amerikaanse staat) die dat geldt uitgeeft zodat er meer dollars op de markt komen. Meer dollars betekent dat je ze gemakkelijker kunt krijgen en dus hou je de lage rente op zijn plaats. Zo hoopt de overheid kopen en investeren goedkoop te houden. Als er gekocht wordt moet er geproduceerd worden, worden er winsten gemaakt en krijgen mensen werk en aandeelhouders geld. Iedereen gelukkig. Alleen, het werkt niet.
De VS zijn heel groot (in geld uitgedrukt dan). Iedereen op de wereld heeft dollars als reserve. De Amerikaanse overheid heeft nu 14.000 miljard dollar schuld en die schuld is bezit van China (10% van die schuld) en van Sheiks en banken, pensioenfondsen en God weet wie nog meer. Iedereen wil dus dat die dollar zijn waarde blijft behouden. Het enige dat de Amerikaanse overheid moet doen is netjes op tijd terug betalen en dat mag ze doen door de terugbetaalde dollars weer te lenen. Omdat iedereen dit graag wil betaalt ze bijna geen rente. Veel geld lenen doet dus nog geen au.
Maar het gaat heel snel wel au doen. Waarom? Omdat de rest van de wereld wakker aan het worden is en denkt: dit is niet handig. We gaan op zoek naar andere schuldpapieren, geen dollars maar euro's, ponden, Braziliaanse Reaals, en als de Chinezen niet zo moeilijk zouden doen, Yuans. Voor de VS betekent deze ontwikkeling op termijn dat er keuze is. Dan gaat de rente omhoog, verdwijnt het heerlijke voordeel om geld te kunnen maken dat iedereen aanneemt en tja, dan gaat geld lenen geld kosten. Per inwoner van de VS is dat nu al 45.000 dollar (in Nederland 25.000 euro per inwoner), met rente en aflossing erbij een last van pakweg 2.000 dollar per persoon per jaar (inclusief de baby en overgroot moeder). Wat kun je verwachten? Op termijn wordt in de prijs van de dollar het risico meegenomen dat die staatschuld moeilijker terug te betalen is, dat Amerikanen minder geld te besteden zullen hebben. Republikeinen willen dat oplossen door de overheid te beperken tot leger, politie, rechterlijke macht, inlichtendiensten. Democraten zien liever dat Amerikanen die geld verdienen meer belasting gaan betalen. Dan kunnen ze natuurlijk minder uitgeven, minder aandelen kopen, minder schuldpapier opkopen. De keuze is dan: armen laten ondersteunen door rijke Amerikanen (en de kerken naturlijk) of rijke Amerikanen minder rijk maken. Tel uit je winst: flink ruzie gaan maken en heel erg lang heel boos zijn op elkaar; de oude Romeinen zouden genoten hebben van dit venijnig spektakel en hun gladiatorengevechten in vergelijking hiermee kindervermaak vinden. Hoe je het ook wendt of keert: Amerikanen worden gemiddeld minder koopkrachtig en zullen meer moeten gaan betalen voor hun grondstoffen omdat de grote wereld het niet langer gaat accepteren dat zij met hun dollar de prijs voor alles bepalen en dus een plezierig voordeel hebben dat ze een ongelimiteerde hoeveelheid van die dollars kunnen bijtoveren. De VS gaan een onzekere tijd tegemoet en dat gaat onzeker maken. Vroeger dwongen de koloniale mogendheden goedkope leveranties van grondstoffen en arbeid af met kanoneerboten, later door de enige afnemer met geld te zijn. Die strategieën werken niet meer. De VS zullen moeten leren leven met een bescheidener plaats op het wereldtoneel.
Nu de euro. Die euro is een prachtige uitvinding. De Chinezen zijn grote supporters van onze euro. Als het echt moeilijk wordt gaan zij hun overdaad aan kapitaal (geld verdiend met de overschot op hun uitvoer en invoerrekening) de schuldpapieren opkopen van de Europese landen. Daarom alleen al gaat de euro niet onderuit. Maar de euro gaat wel iets met ons doen. De Europese landen hebben allemaal hun eigen rekening bij tante Bep. Tante Bep ziet dat sommige Europese landen krakkemikkig, sleets en klein en oud worden. Ze denkt: dat terugbetalen zit er niet meer in. Van mij geen cent meer: dat is Griekenland overkomen, Ierland en Portugal. Nu zitten we met een probleem. Je woont in een leuk straatje, ieder in zijn eigen huisje. Voor tante Bep is het onderpand van de leningen die ze per adresje verstrekt het hele huizenblok en iedereen die in dat blok woont houdt ze aansprakelijk voor de schuld die ieder huishouden afzonderlijk bij haar heeft. Wat blijkt nu... De buren hebben helemaal niet zoveel zin om bij te springen en dus wordt tante Bep zenuwwachtig en en beetje gemeen. Koortsachtig overleg op de straat, flink geruzie en ferme taal van politici (vooral Nederlandse): geen cent voor Griekenland! Banken moeten meebetalen (en dat zijn we weer bij stap 1 en dat wilden we juist niet omdat etc.)
Resultaat: onrust op de markt en gespeculeer over wat er nu zal gaan gebeuren. Ieder huisje komt nu aan de beurt (Italië deze week, België volgt nog wel, en wie weet zelfs het goede vaderland); de buren gaan elkaar flink te lijf als tante Bep voor de deur staat. Ga bezuinigen, zorg dat je niets meer leent! De buren houden elkaar scherp in de gaten en duwen contractjes bij elkaar in de postbus: teken even dat je niet meer gaat lenen, dat je gaat bezuinigen en dat wij desnoods samen het beheer over jouw rekening aan overnemen. Je buren die jouw geld gaan beheren... Samen garant staan voor de waarde van de Euro betekent dat je een stuk zelfstandigheid moet opgeven. Het Europees parlement neemt allerlei maatregelen aan om het gemeenschappelijk bewind te bevorderen maar de regeringsleiders (en hun bevolkingen en parlementen willen juist minder Europa en al helemaal geen echte zeggenschap van de buren over hun geld - de grootste landen het minst). Maar ja, wat anders?
Wat anders? Dan zijn we weer terug bij stap 1. De schulden van overheden zijn bezit voor banken, pensioenfondsen en God weet wie nog meer. Schulden die je niet terug kunt betalen zijn helemaal geen bezit. Conclusie: heel veel digitale rijkdom verdwijnt van het scherm. De computers berekenen de gevolgen en in de straat gaat de lamp uit, meer huiseigenaren kunnen hun hypotheek niet terugbetalen, kunnen geen leningen meer afsluiten om mooie dingen te kopen en betalen ook minder belasting. Het kan zelfs gebeuren dat spaarcentjes als sneeuw voor de zon verdwijnen. Dat kan natuurlijk niet. En dus gaan de rijke buren de schulden overnemen van de minder rijke buren. Dat kunnen ze best, maar ze worden er wel minder rijk van. Griekenland gaat ons natuurlijk geld kosten - helemaal niet erg, want we hebben ook heel veel verdiend aan Griekenland en de rest van de buurtjes. We hebben allemaal schuld bij tante Bep. Iedereen weet dat je beter je vakantie kunt betalen voordat je vertrekt. Betalen voor plezier dat je gehad hebt is niet zo leuk. De baat ging in ons geval voor de kost uit. Niet leuk voor de jongere generaties natuurlijk.
Hoe ziet het er dan uit over pakweg 20 jaar? Tante Bep is veel voorzichtiger geworden. De economie in de VS en Europa krimpt (minder mensen die geld kunnen verdienen en minder geld dat goedkoop geleend en uitgegeven kan worden). We hebben concurrenten gekregen in de rest van de wereld. Die werken hard (voor minder geld per uur dan wij) maar zijn met meer en hebben samen dus meer koopkracht. Op de markt van de grondstoffen hebben de andere werelddelen een gezamenlijk koopkracht voordeel waardoor er minder van alles voor ons beschikbaar is en we er ook meer voor moeten betalen. Brood, whisky en TV worden gewoon duurder, het huis is minder waard en je krijgt minder dividend. Als je geld hebt krijg je wel meer rente, maar dan moet je sparen. En sparen kun je alleen als je geld over hebt. Als alles duurder wordt, je minder per uur krijgt en meer belasting moet betalen om de zorg voor je oudere medeburgers te betalen valt er minder te sparen. Omdat Europa (en de VS) niet veel grondstoffen hebben moeten we meer en meer concurreren met andere werelddelen die wel grondstoffen hebben of net als wij grondstoffen invoeren en er iets bruikbaars van maken. Als ze dat met dezelfde kennis en techniek doen als wij en meer mensen in hun marktgebied wonen dan bij ons, valt er niet zoveel aan ze te verdienen. Met andere woorden: de jongere generatie moet straks heel hard en heel slim werken in een veel meer concurrerende wereld dan hun ouders en grootouders. Het beste dat we voor ze kunnen doen is zelf langer werken en hen helpen de kosten voor de sociale voorzieningen, AOW, zorg etc. mee te betalen.
Er gaat nog iets gebeuren. Het geld van andere landen wordt relatief even stevig als dat van Europa of de VS. Praktisch betekent dat, dat we relatief meer gaan betalen in dollars en euro's uitgedrukt voor de producten van anderen. Dollar en euro worden bepaald naar de onderliggende waarde van onze economieën, onze bezittingen en de vooruitzichten. Je krijgt een premie als andere landen denken: dat geld van hen is veiliger dan ander geld in de wereld. De dollar heeft die status en de euro is hard op weg die status te krijgen (daarom is het zo'n dom idee om de euro weg te doen. Dan wordt onze gulden of de Deutsche Mark, heel snel even volatiel en kwetsbaar als de shillingen in Afrika of de Bolivars in Latijns Amerika). Met de euro zijn we in ieder geval een stuk beter af, maar minder goed dan nu. De VS hebben het meest te verliezen als ze de premie van standaard valuta verliezen.
Eind van het verhaal: de grote ongelijkheid tussen het Westen en de rest van de wereld wordt een minder grote ongelijkheid. Dat gaat heel veel au doen bij ons westerlingen.
Wordt de wereld er beter van? Nee. Want de grote kloof tussen arm en rijk blijft gewoon bestaan. Die kloof is niet meer zozeer het verschil tussen arme mensjes elders en leuk gesitueerde mensen hier, maar loopt door ieder land heen. Dat is in VS al erg zichtbaar, maar ook in India, in China, in Afrika, in Latijns Amerika, eigenlijk overal. De nieuwe wereld wordt geen rechtvaardiger wereld. Europa heeft als oud christelijk continent een gevoel voor een zekere solidariteit die na de industriële revolutie met veel revoluties, oorlogen en lange politieke strijd in de wetgeving redelijk verankerd is. De armsten onder ons kunnen gewoonlijk redelijk bestaan - niet heel geweldig, maar in de meeste Europese landen is er een sociaal vangnet, kan iedereen naar een ziekenhuis en krijgt een redelijk uurloon. Die sociale voorzieningen worden door de overheid mogelijk gemaakt door belastingheffing en door verplichte sociale verzekeringen. Maar Europese bevolkingen vergrijzen, worden kleiner. Dat betekent dat minder mensen al die zorg voor meer mensen moeten gaan betalen. Daar zit een grens aan en dat maakt ons zo onrustig en boos en achterdochtig jegens de grote buitenwereld (Europa, de financiële sector..)
Er zit maar een ding op: minder afhankelijk worden van geld. Hoe? Door de natuurlijke verbanden te koesteren (solidariteit in de familie) en vergelijkbare verbanden te versterken (bijvoorbeeld solidariteit tussen gelovigen). Je gaat voor elkaar zorgen, leent je spullen uit, helpt elkaar aan een huis). Individualisme kost veel geld. Meer geld dan we hebben. De wereld zou veel beter af zijn als Westerlingen meer zouden worden als andere mensen in de wereld: meer familie mensen, meer mensen met sociale verbanden. De trend is helaas dat mensen in de rest van de wereld meer op ons willen lijken.
Je hoeft ook niet anders te verwachten. De erfzonde verstoort het gezonde verstand en maakt zwak. Wie kan gaat voor het geld, wil ook vlees, een huis, een auto, een vakantie en uitbesteedde zorg voor pa en moe. Wat je dan krijgt zijn hoge hekken om de woonwijken van gepriviligeerden in hun eigen land, met scholen voor rijken, ziekenhuizen voor mensen met geld en een eigen veiligheidsdienst. Wat we kunnen verwachten is een verzwakte staat, eigen veiligheidsdiensten, hardhandige (ook door corruptie) verdediging van eigen belang en meer georganiseerde misdaad als tegenreactie.
In Europa zie je overal de opkomst van populistische partijen die de angst en onvrede van een deel van de bevolking weerspiegelen en de nationale politiek dreigen te gijzelen. Angst, boosheid en achterdocht jegens de groten buitenwereld en de financiële sector brengen hen ertoe om vooral naar binnen te kijken: eigen volk eerst. Met het gebrek aan grootdenkende en grootmoedige staatslieden kun je het hen ook moeilijk kwalijk nemen. Maar dit gaat niet werken, integendeel.
Wat dan wel? In Europa de schouders eronder zetten en beseffen dat de problemen van een vergrijzend Duitsland en Frankrijk in het niet vallen bij de problemen die we nu met Griekenland hebben. De schulden moeten afbetaald worden om te voorkomen dat we straks met lege kassen zitten en een geweldig financieringsprobleem hebben. Dan kan het zelfs ons overkomen dat we weer boontjes en aardappeltjes in het park moeten verbouwen. Doemdenken? Nee, gewoon realistisch zijn. We hebben er lekker op los geleefd, de bomen erg hoog zien opgroeien, maar de rekening moet betaald worden. Elkaar verwijten maken heeft geen enkele zin. Wat politici ook denken: we zullen nog wat crises gaan meemaken waardoor we van de een op de andere dag in een andere wereld wakker worden. Europa heeft best een goede toekomst als we ons inspannen met en voor elkaar. Dat betekent langer doorwerken, meer belasting betalen, inleveren in koopkracht - maar dan gaat het lukken om nog heel redelijk te leven. We kunnen het ook niet doen natuurlijk.
En God dan? Die heeft niet zo veel van doen met gegarandeerde pensioenen en het prettige voortuitzicht dat het morgen nog beter zal zijn. Het is onsmakelijk om te zien dat christelijke sekten het evangelie verkondigen dat geloof in hun God geldelijk gewin zal brengen. Onsmakelijk in de armste landen waar de voorgangers van dit verlichte geloof rijk leven van het vertrouwen van hun volgelingen. Zulk soort sekten (die er in ruime mate zijn met veel leden en invloed, zowel in de VS als in veel ontwikkelingslanden) zullen de huiskerken worden van de nieuwe elite (zoals de Gereformeerde Kerk dat was in Zuid Afrika voor de blanken en het apartheidsidee evangelisch noemde). God heeft niets met geld. Jezus spreekt over kiezen tussen zijn Vader en de mamon omdat je ze niet beiden kunt dienen. Nee, God is hier als de hoop voor wie mens wil zijn in de ontmenselijkende dimensie van cynisch kapitaal. God is er als het licht dat iedere dag opgaat over goede en slechte mensen - en vrede, hoop en vreugde voor wie van goede wil is.
0 reacties:
Een reactie plaatsen